^Do góry
Get Adobe Flash player

Wady wymowy

Przede wszystkim należy odróżnić dwa pojęcia – zaburzenia mowy i wady wymowy, gdyż to nie jest to samo. Zaburzenia mowy to pojęcie szersze i należą do nich między innymi: alalia, jąkanie, afonia, mutyzm i inne.

Wady wymowy (inaczej wady artykulacyjne) są tylko jednym z rodzajów zaburzeń mowy, a naukowo określa się je mianem dyslalii. Definicja wady wymowy głosi, że wymowa danego danej osoby jest wtedy wadliwa, gdy różni się od tej, jaka jest używana przez grupę społeczną, do której należy ta osoba.


wada wymowy = dyslalia = wada artykulacyjna = jeden z rodzajów zaburzeń mowy

 

Z dyslalią mamy do czynienia, gdy dana osoba ma problem z prawidłową artykulacją, czyli prawidłowym wymawianiem poszczególnych głosek. Dla nas, Polaków, punktem odniesienia i swoistym wzorcem będzie poprawnie mówiący Polak. Nie można bowiem porównywać osób różnej narodowości. To, co w Polsce jest postrzegane jako wada, np. niewyraźne „r” – w innych krajach będzie wymową poprawną.

 

Wyróżniamy kilka rodzajów wad wymowy, są to:


Seplenienie (sygmatyzm) - to nieprawidłowa wymowa głosek trzech szeregów:
   - syczącego - s, z, c, dz,
   - szumiącego – sz, ż, cz, dż,
   - ciszącego – ś, ź, ć, dź.
Najczęściej spotykamy nieprawidłową wymowę szeregu szumiącego, który jest zamieniany na szereg syczący, np. szafa-safa.


Wymowa bezdźwięczna - zastępowanie głosek dźwięcznych ich bezdźwięcznymi odpowiednikami, np. b-p, d-t, z-s, ź-ś, ż-sz, dz-c, dź-ć, dż-cz, w-f, g-k 


Reranie (rotacyzm) - to nieprawidłowa wymowa głoski 'r'. najczęstszą przyczyną jest nieprawidłowa praca lub budowa języka. Głoska ta może być wadliwie realizowana na przykład poprzez deformacje (słyszymy wtedy różnego rodzaju dźwięki, które nie występują w systemie fonetycznym danego języka). Głoska 'r' może być też zastępowana inną np. przez 'l' lub 'j'. Niekiedy 'r' wymawiane jest nieprawidłowo: wargowo, policzkowo, gardłowo (tzw. francuskie 'r') lub tylnojęzykowo.


Rynolalia (rynofonia, rynizm, nosowanie) - wymawianie głosek ustnych „przez nos” oraz trudności w wymowie głosek nosowych.


Palatolalia (przy podniebieniu gotyckim);


Kappacyzm – Gammacyzm – nieprawidłowa wymowa głosek tylnojęzykowych, zamiana głoski 'k' na 't' oraz 'g' na 'd'.

 

Wady wymowy prawie zawsze można skorygować. Usuwaniem wad wymowy zajmują się logopedzi podczas terapii. Ich celem jest usunięcie wszelkich wadliwych dźwięków i wytworzenie na ich miejsce nowych, prawidłowych. Warunkiem poprawnego wymawiania głosek są sprawne narządy mowy, bowiem realizacja każdej głoski wymaga określonego układu artykulacyjnego i pracy określonych mięśni. Dlatego właśnie terapia logopedyczna często obejmuje zabiegi i ćwiczenia uaktywniające niezbędne do artykulacji narządy i mięśnie.

 

 

 

 

SEPLENIENIE

 

W jakim czasie głoski trzech szeregów kształtują się u dziecka?


Przebieg kształtowania się głosek dentalizowanych wygląda następująco:

 

  • głoski szeregu ciszącego (ś, ź, ć, dź)  pojawiają się u dziecka w okresie wyrazu, czyli w 3. roku życia dziecka;
  • głoski szeregu syczącego (s, z, c, dz) pojawiają się w okresie zdania, czyli w 4. roku życia dziecka;
  • głoski szeregu szumiącego (sz, ż, cz, dż) pojawiają się w okresie swoistej mowy dziecięcej, czyli około 5. roku życia dziecka.

 

Podane wyżej okresy rozwoju, informujące kiedy dane głoski powinny się pojawić, co prawda są uważane za normy wymawianiowe, jednak są tylko umowne. Dlatego należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się inaczej, we własnym, indywidualnym tempie.

 

Jaki rodzaj seplenienia najczęściej występuję u dzieci?


W klasyfikacji wad wymowy wyróżnia się wiele typów seplenienia. Jednak najczęstszą formą sygmatyzmu, która występuje u dzieci (zwykle w okresie wymiany uzębienia) jest sygmatyzm międzyzębowy. Charakteryzuje się on wsuwaniem języka między zęby w linii środkowej lub z boku. Żuchwa jest opuszczona. Uniemożliwia to zbliżenie górnych i dolnych zębów, co jest konieczne do prawidłowej wymowy głosek dentalizowanych. 


Innym typem sygmatyzmu, w czasie którego nie ma zbliżenia zębów, jest sygmatyzm interlabialny (międzywargowy). Podczas wymowy język wsuwa się między wargi, a dźwięk głoski zbliżony jest do s i f.


Jakie są przyczyny seplenienia?


Po poznaniu definicji seplenienia, jego typów oraz objawów, należy odpowiedzieć na pytanie dlaczego właśnie ta wada wymowy występuje najczęściej u dzieci.


Istnieje wiele przyczyn, które mogą spowodować pojawienie się seplenienia, między innymi:

 

  • nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych (zbyt duży lub zbyt gruby język, krótkie wędzidełko podjęzykowe, zniekształcenia zgryzu, anomalie zębowe, rozszczep podniebienia);
  • niska sprawność narządów artykulacyjnych (mięśnie języka są zbyt wiotkie lub zbyt silnie napięte, mała sprawność warg, brak pionizacji języka);
  • obniżenie słyszalności (jeśli wystąpi w okresie rozwoju mowy może spowodować wadliwą wymowę głosek dentalizowanych);
  • upośledzenie słuchu w zakresie tonów wysokich, które decydują o barwie głosek dentalizowanych (prowadzi to do niedostatecznego różnicowania tych głosek);
  • częste choroby górnych dróg oddechowych;
  • naśladowanie nieprawidłowych wzorców, wadliwych artykulacji, które mogą przejść w nawyk;
  • zbyt długie karmienie dziecka smoczkiem, stosowanie niewłaściwego smoczka, ssanie palca przez dziecko.

 

 

TERAPIA SEPLENIENIA

 

Zaczynamy od ćwiczeń artykulacyjnych
 


Często przyczyną wadliwej wymowy jest niezdolność do wytwarzania rowka w linii środkowej języka, co powoduje, że powietrze wydostaje się z jamy ustnej szerokim strumieniem.

Ćwiczenia w wytworzeniu rowka:

 

1. dmuchanie przez rurkę i do rurki

2. nauka gwizdania

 

Ćwiczenia języka, warg:

 

1.kląskanie językiem – czubkiem

2. wypychanie językiem policzków

3. układanie języka w kształt szpilki, rurki, łyżeczki

4.oblizywanie warg przy szeroko otwartych ustach

5.unoszenie języka na przemian do górnych i dolnych zębów

6.tworzenie ze złączonych warg na przemian uśmiechu i dzióbka

7.szybkie i wolne powtarzanie tttttttt.

 

Gdy dziecko ma trudność w uniesieniu czubka języka do dziąseł stosuje się ćwiczenia uelastyczniające wędzidełko i pionizujące język:

 

1.oblizywanie językiem podniebienia, górnych zębów, warg

2.„ostrzenie” czubka języka o górne siekacze

3.masowanie czubkiem języka dziąseł

 

Gdy dziecko ma problemy z szerokim ułożeniem języka na podniebieniu:

 

1.żucie brzegów języka włożonych między zęby trzonowe

2.unoszenia i opuszczania przedniej i środkowej części języka, podczas gdy jego brzegi ujęte są między zęby trzonowe

3.zakładanie szerokiego języka na górną wargę.

 


Sposoby wywołania prawidłowej głoski
 


(s)
Długa wymowa t lub f, aż powstanie szczelina i uśmiechnięcie się podczas mówienia.
Mówienie ch i zamknięcie buzi.
Przedłużenie wymowy głoski c.
Zapora języka przy pomocy patyczka – przy wymowie międzyzębowej dziecka patyczek poziomo; przy wymowie bocznej patyczek wzdłuż języka.
Supełek z nitki umieszczony na wewnętrznej stronie dolnych siekaczy, dziecko czubkiem języka przytrzymuje supełek i dmucha.

(z)
Głośne wymawianie s pozwala uzyskać z.  
Inne sposoby to długo mówić głoskę d, aż powstanie szczelina, uśmiechnąć się podczas mówienia, czubek języka skierować do dolnych zębów. 
Zrobić supełek na nitce i umieścić między zębami, supełkiem na wewnętrznej stronie dolnych siekaczy; dziecko językiem przytrzymuje supełek i dmucha.

(c)
Głoska t wymawiana mocno, przeciągle i z dentalizacją.
Ciche wymawianie dz.
Zabawa w naśladowanie cykad – ccccc.

(ʒ)
Głośne wymawianie c pozwala uzyskać dz.
Szybkie wymawianie d i z: d, z, d, z, dz, dz, dz.

(Š) 
Przedłużenie głoski cz pozwala uzyskać sz.
Ciche wymawianie głoski ż pozwala uzyskać głoskę sz.
W czasie artykulacji głoski s podnosimy czubek języka do górnych dziąseł.

(ž)
Zaczynamy od zabaw dźwiękonaśladowczych: młynek do kawy, ruszający pojazd ż, ż,  ż, ży; następnie pokazujemy obrazek pokazujący młynek do kawy i zachęcamy dziecko, aby naśladowało dźwięki, jakie wydaje młynek.
Ćwiczenia słuchowe różnicujące głoskę ż i sz (jeśli ż jest wymawiane bezdźwięcznie, zachęcamy dziecko do wymawiania sz w połączeniu z samogłoskami – lizak logopedyczny).
Wymawianie sz-ż-y i pochylanie głowy do przodu – pobudza to struny głosowe.

 (č)
Szybkie wymawianie głoski t i łączenie jej z głoską sz – tsz, tsz, tsz ... .
Wymawianie t dziąsłowego z zaokrąglonymi ustami.

 (ǯ)
W trakcie wymawiania głoski d dziąsłowego, dziecko wykonuje ustami ruchy rozciągania ust w szerokim uśmiechu i ściąganie w tzw. ryjek, aż do momentu osiągnięcia głoski dż.
Wymawiając głoskę d język „wchodzi po drabinie” (po podniebieniu twardym), aż powstanie głoska dż.

 (ś)
Można pomóc mechanicznie, cofając, np. palcem lekko język w głąb jamy ustnej. 
Powtarzanie titititititi.
Wydłużenie głoski ć pozwala uzyskać ś.
W trakcie wymawiania szeptem przedłużonego chi lub j, dziecko powoli zamyka usta i cofa kąciki warg aż uzyska ś.
Naśladowanie wiatru śśśśśśś.

 (ź)
Można pomóc mechanicznie, cofając, np. palcem lekko język w głąb jamy ustnej. 
Głośne wymawianie głoski ś doprowadza do artykulacji ź.

 (ć)
Szybkie wymawianie t, z nieco podwyższonym językiem i przez dodanie ś.
Wymawianie dź szeptem.
W czasie wymawiania ti, cofamy czubek języka za dolne zęby i dziąsła.
Zabawy z udziałem głoski ć, np. cccicho – palec przy ustach.

 (ʒ́)
Wymawiane mocne ń z zaciśniętym nosem.
Wymawianie ć z jednoczesnym uruchomieniem wiązadeł głosowych.
 

ROTACYZM - RERANIE

Głoska [r] jest dźwiękiem trudnym pod względem artykulacyjnym. Pojawia się zwykle najpóźniej w zasobie dźwiękowym dziecka, czasem dopiero między 5 a 6-tym rokiem życia, co można uznać za prawidłowość, zwłaszcza w przypadku, gdy dziecko zaczęło mówić stosunkowo późno. Wcześniej bywa ona zastępowana kolejno przez głoski [i], [1], które są formami rozwojowymi głoski [r].

Wadliwa wymowa dźwięku [r] jest jedną z bardzo często występujących wad wymowy u dzieci, a niekiedy także u dorosłych - nazywana jest rotacyzmem lub reraniem.

Bezpośrednią przyczyną rotacyzmu jest niedostateczna sprawność ruchowa czubka języka, który wskutek tego nie wykonuje drobnych, subtelnych ruchów wibracyjnych, koniecznych do wytworzenia prawidłowego [r]. Istotne znaczenie ma również sama budowa anatomiczna języka, jeśli jest on zbyt duży i gruby albo też napięcie mięśniowe języka jest wzmożone lub osłabione czy wreszcie wędzidełko językowe jest zbyt krótkie, to wykonanie ruchów koniecznych do wytworzenia prawidłowej głoski [r] nie będzie możliwe. Ponadto wadliwa wymowa dźwięku [r] może być spowodowana obniżonym poziomem słuchu, opóźnionym rozwojem ruchowym i umysłowym oraz oddziaływaniem nieprawidłowego wzoru wymowy osób z otoczenia dziecka, a także słabą zdolnością dziecka do koncentrowania uwagi na dźwiękach mowy.

Głoska [r] powstaje wskutek szybkich i delikatnych uderzeń czubka języka o wałek dziąsłowy, znajdujący się za górnymi zębami. Prawidłowe jej tworzenie następuje wówczas, gdy język pozostaje szeroki, a jego boki dotykają zębów trzonowych, przyjmując pewną, stałą pozycję, przy czym środkowa, a zwłaszcza przednia, część języka powinna być ruchliwa i elastyczna. Tak więc głoska [r] powstaje wskutek szybko następującego po sobie zamykania i otwierania rezonatora artykulacyjnego za pomocą wibrującego czubka języka. Wargi są przy tym lekko rozchylone, podniebienie miękkie jest uniesione i zamyka drogi do jamy nosowej.

W większości przypadków rotacyzmu prowadzi się ćwiczenia wstępne, których celem jest doprowadzenie do wibracji czubka języka. Do podstawowych ćwiczeń języka należą:

  1. Rozciąganie języka leżącego swobodnie w jamie ustnej tak, aby jego boki dotykały zębów trzonowych, a następnie wysuwanie szerokiego języka.
  2. Ujmowanie brzegów języka między zęby trzonowe i delikatne żucie.
  3. Układanie szerokiego języka i wykonywanie wdechów i wydechów przy lekko rozchylonych wargach.
  4. Ujmowanie brzegów języka między zęby trzonowe i unoszenie jego czubka do wałka dziąsłowego.
  5. Liczenie górnych, a następnie dolnych zębów.
  6. Masaż języka przez wysuwanie go i wsuwanie przez lekko zbliżone zęby.
  7. Zdmuchiwanie skrawków papieru z czubka języka.
  8. Unoszenie szerokiego języka za górne zęby.
  9. Kląskanie językiem.
  10. Szybkie i delikatne wymawianie dziąsłowych głosek [t] i [d] oraz [t] [d] [n] przy znacznym otwarciu ust.

KAPPACYZM I GAMMACYZM

Gammacyzm - nieprawidłowa wymowa głoski „g”.

Kappacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski „k”.

Głoski te najczęściej albo w ogóle nie są realizowane, albo w miejscu zwartych, tylnojęzykowych, welarnych „k” i „g” występują zwarte przedniojęzykowo-zębowe „t” i „d”. Niekiedy są realizowane w postaci zwarcia krtaniowego, którego brzmienie przypomina wygłosowy dźwięk pojawiający się po samogłosce w przeczącej partykule nie, jeśli ta występuje w roli równoważnika zdania (Kania, 1982). Najwięcej przypadków dotyczy jednak zamiany głosek „k” i „g” na głoski „t” i „d”, co wynika stąd, że w artykulacji tych głosek biorą udział te same partie mięśni. Przy „k” i „g” - mięsień podłużny dolny, który skraca język, uwypukla jego grzbiet i kieruje przód języka na dno jamy ustnej, a w wypadku głosek „t” i „d”- mięsień podłużny górny, który skraca język, a jego przód unosi do góry.

Wśród przyczyn zaburzeń realizacji głosek „k” i „g”, wymienia się niską sprawność ruchową języka, a w szczególności jego tylnej części. Może to wynikać z ograniczonych możliwości językowych. Zamiast wysklepienia się tylnej części języka i zwarcia z podniebieniem miękkim, szczególnie, gdy po „k”, „g” występuje któraś z samogłosek szeregu przedniego, np. „e”, „i”, miejsce zwarcia przesuwa się do przodu jamy ustnej.

Sposób powstawania tych głosek wymaga określonej sprawności wymienionych partii mięśni, czyli doprowadzenia do uchwycenia i zrozumienia przez dziecko różnicy w ich pracy. W związku z tym na etapie wstępnym przeprowadza się ćwiczenia polegające na unoszeniu języka i tworzeniu jego zwarcia z podniebieniem twardym (język dotyka do wałka dziąsłowego) oraz na opuszczaniu go na dno jamy ustnej tak, aby doszło do wysklepienia grzbietu języka w tylnej części jamy ustnej i wytworzenia się w tym miejscu zwarcia. Dostarcza to właściwych tym głoskom wrażeń kinestetycznych.

I sposób: po wyćwiczeniu mięśni języka najczęściej wystarczy poprosić dziecko, by umieściło język na dnie jamy ustnej, a jego czubek przy dolnych zębach, następnie szeroko otworzyło buzię tak, aby uniemożliwić kontakt grzbietu języka z podniebieniem i w tym oto układzie próbowało wypowiedzieć głoskę „t”. Logopeda może pomóc dziecku przytrzymując grzbiet języka szpatułką. Czasami może pomaga mocne odchylenie dziecka do tyłu lub ułożenie go w pozycji leżącej.

II sposób: dziecko w pozycji leżącej lekko odchyla głowę w tył, logopeda lub dobrze poinstruowany rodzic może podawać dziecku na język (środkową część) małą ilość płynu (woda, lejący kisiel) i poprosić, aby nie połykało od razu, lecz próbowało podtrzymywać płyn w tylnej części jamy ustnej. Ćwiczenie należy zademonstrować i powtórzyć z dzieckiem kilka razy aż do uzyskania efektu w postaci bulgotania (jak przy płukaniu gardła). Jeśli dziecko ma nadwrażliwą jamę ustną, można zastosować podawanie wody kroplomierzem.

III sposób: wymawianie sylab: „to” lub „ta” i „do”, „da”, z jednoczesnym przytrzymaniem przodu języka palcem lub szpatułką. Powoduje to wysklepienie się i zwarcie tylnej części języka z podniebieniem, co jest niezbędne do uzyskania głosek „g” i „k”.

BIBLIOGRAFIA:

Demel G., Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, Warszawa 1996

Gałkowski T., Jastrzębowska G., Logopedia Pytania i odpowiedzi t.2, Opole 2003

 

http://poradnik-logopedyczny.pl/wady-wymowy/rozpoznanie-i-korekcja/35/gammacyzm-i-kappacyzm.html

 

http://poradnik-logopedyczny.pl/wady-wymowy/rozpoznanie-i-korekcja/32/rotazyzm-reranie.html

Contribute!
Copyright © 2013. Szkoła Nowy Łupków Rights Reserved.